Sławomir Kordaczuk, „Powiat siedlecki” (Warszawa 2013)

Wieki XVI – XVIII

 Osadnictwo zapoczątkowane w XVI wieku w okolicach Krzeska-Królowej Niwy trwa nieprzerwanie do dzisiaj w zasadniczym jego kształcie. Podobny proces obserwujemy w północnej części powiatu. Zasadniczy zrąb istniejącego do czasów współczesnych osadnictwa Ziemi Drohiczyńskiej (części lewobrzeżnej rzeki Bug) wykształcił się w XV w. i na początku wieku XVI. Niewiele wsi pochodzących z czasów książąt mazowieckich lub wielkich książąt litewskich zaginęło w otchłani dziejów, jak np. Papy czy Sarnowo. Zmiany, jakie nastąpiły w następnych wiekach, w niewielkim stopniu zakłóciły obraz osadnictwa wykształcony w okresie średniowiecza.

W 1526 r. król Zygmunt I włączył Mazowsze w skład Korony. Tym samym objął w posiadanie Ziemię Liwską, która była położona na zachodnim skraju obecnego terytorium powiatu siedleckiego. Stała się jednopowiatową jednostką administracyjną, jedną z dziesięciu ziem nowoutworzonego województwa mazowieckiego.

Część powiatu położona na północ od Liwca do 1569 r. należała do Litwy. W wyniku zawartej Unii Lubelskiej, ten obszar Ziemi Drohickiej został włączony do Królestwa Polskiego.

Południowy fragment powiatu od 1476 r. należał do województwa lubelskiego.

Podział administracyjny wyszczególniony powyżej, przetrwał w takim kształcie do III rozbioru Polski. W wyniku tego rozbioru z 1795 r. Austria objęła ziemie położone między Bugiem, Wisłą i Pilicą. Obszar powiatu siedleckiego znalazł się w cyrkule siedleckim zaboru austriackiego.

Moneta austriacka z okresu zaborów znaleziona w Siedlcach.

*

 W 2 poł. XVII w. Podlasie zostało zniszczone w wyniku działań wojennych. W latach 1655-1660 było areną walk armii szwedzkiej („potop szwedzki”) wspieranej przez Bogusława Radziwiłła z wojskami wiernymi królowi Janowi Kazimierzowi, dowodzonymi przez Pawła Sapiehę. Walki toczyły się głównie o Mielnik, który przechodził z rąk do rąk. Przy okazji cała okolica została złupiona przez oddziały jazdy tatarskiej Subchana Ghazi agi.

Ziemie te ucierpiały także podczas najazdu wojsk siedmiogrodzkich Rakoczego w 1657 r. W równie poważnym stopniu do ruiny tych terenów przyczyniła się wojna polsko-moskiewska. Podlasie początkowo stanowiło bazę wypadową wojsk Pawła Sapiehy. Później armia cara Aleksandra złupiła wsie i folwarki m.in. starostwa mielnickiego i drohickiego. Część z tych majątków mieściła się w granicach zajmowanych przez powiat siedlecki.

W następnym wieku Aleksandra Ogińska prowadziła w Siedlcach otwarty dwór na wysokim kulturalnym poziomie. Bywali u niej znani i znamienici goście Rzeczypospolitej. Najważniejszym gościem był w 1783 r. król Stanisław August, cioteczny brat księżnej. Nawiedził Siedlce drugi raz po 10 latach. Powiat siedlecki był w Rzeczypospolitej jeszcze tylko dwa lata.

Jedna z najstarszych budowli w Siedlcach z XVIII w.
Brama-dzwonnica z XVIII w. w Siedlcach.

W 1794 r. wybuchło w Rzeczypospolitej powstanie przeciw Rosji i Prusom, insurekcja kościuszkowska. Jej przywódca, Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej przybył 19 IX 1794 r. do Siedlec ze swym sekretarzem (adiutantem) Julianem Ursyn Niemcewiczem. Był goszczony w pałacu hetmanowej Aleksandry Ogińskiej w Siedlcach.

Wizyta miała związek z wydarzeniami na polu walki insurekcji. Otóż dwa dni wcześniej, 17 września dywizja gen. Karola Józefa Sierakowskiego (1752-1820) zadała duże straty wojskom rosyjskim dowodzonym przez gen. Aleksandra Suworowa w bitwie pod Krupczycami. W następnej bitwie 19 września wojska polskie poniosły porażkę w bitwie z Suworowem pod Terespolem. Na wieść o niepowodzeniu wojsk powstańczych Tadeusz Kościuszko wrócił do Warszawy. Niebawem, 10 października odbyła się ostatnia bitwa insurekcji pod Maciejowicami (nadwiślańska gmina dawnego woj. siedleckiego) i wszyscy trzej wyżej wymienieni Polacy dostali się do niewoli rosyjskiej.

Przybycie do Siedlec naczelnika Tadeusza Kościuszki mogło mieć też inny cel, pozyskanie rekruta z włości księżnej Aleksandry. Dzień wcześniej, 18 IX 1794 r. Rada Najwyższa Narodowa zdecydowała zamienić pospolite ruszenie włościan na pobór. Wyznaczono pobór jednego rekruta z 10 domów i konia jezdnego z 50 domów.

Pomnik Tadeusza Kościuszki w Siedlcach.