Jesteś tutaj:

Wiek XX

Sławomir Kordaczuk, „Powiat siedlecki” (Warszawa 2013)

Wiek XX

Do wybuchu Wielkiej Wojny Siedlce i powiat były pod zaborem rosyjskim. W 1912 r. skasowano gubernię siedlecką i ponownie jej obszar włączono do guberni lubelskiej.

W latach 1903-1906 Siedlce uzyskały połączenie kolejowe z Czeremchą i Hajnówką. Przez powiat poprowadzono trzecia linię kolejową, po zbudowanych dwóch w XIX wieku w kierunku Brześcia i Małkinii.

Jednym z donioślejszych wydarzeń początku XX wieku była rewolucja 1905 r. Animatorami patriotycznych działań na Podlasiu w czasie rewolucji było pokolenie dzieci uczestników powstania styczniowego. Pokolenie powstania 1863 r. nie mogło otrząsnąć się z traumy klęski. Ziemian z guberni siedleckiej wyrwała z niej także akcja gminna.

Na terenie guberni siedleckiej strajki rewolucji 1905 r. rozpoczęły się w cukrowni „Elżbietów”, w majątku Przeździatka pod Sokołowem Podlaskim. Następnie strajki przeniosły się do innych powiatów guberni, przybrały formę protestów pracowników folwarcznych o poprawę warunków socjalnych. W powiecie siedleckim strajki robotników rolnych były mniej liczne niż w wielu innych powiatach, ale zostały lepiej przygotowane.

Obok antyziemiańskich wystąpień robotników rolnych, toczył się konflikt o serwituty. Carski ukaz uwłaszczeniowy z 1864 r. pozostawił nie rozwiązaną kwestię serwitutów, co na kilkadziesiąt lat skonfliktowało dwór z wsią i ze wzmożoną siłą odezwało się podczas rewolucji w formie naruszania własności dworskiej przez chłopów. W 1890 r. w powiecie siedleckim serwituty zamieniono na ziemię tylko w przypadku 34,5% gospodarstw.

Wieś guberni siedleckiej była też areną wspólnej walki ziemian i ludności wiejskiej o polską szkołę i akcja gminna. już w 1903 r. rozpoczął się bojkot rosyjskich szkół, który przybrał na sile w 1905 r. Strajki szkolne odbyły się także w powiecie siedleckim a w samych Siedlcach 3 II 1905 r.

Po wprowadzeniu stanu wojennego zebrania gminne przekształciły się w wiece i manifestacje polityczne o antyrządowym charakterze. Ich nasilenie wystąpiło na terenie guberni również w powiecie siedleckim.

Walka z władzami rosyjskimi podczas zaborów odbywała się na różnych płaszczyznach przy wielu okazjach. Podczas próby wydzielenia przez rząd rosyjski guberni chełmskiej doszło do wzrostu nastrojów patriotycznych. W odpowiedzi na działalność Banku Włościańskiego, sprzedającego grunty ze wschodnich powiatów guberni siedleckiej dla ludności prawosławnej, powołano podobną instytucję, nabywającą ziemię dla Polaków. W rejonach zamieszkałych przez ludność prawosławną, polscy finansiści skupowali grunty w celu ich sprzedaży na bardzo korzystnych warunkach osobom narodowości polskiej.

W 1910 r. powstała „Spółka firmowo-komandytowa racjonalnej parcelacji Stanisław hr. Plater-Zyberk, Stefan Bądzyński, Ludwik Bryndza-Nacki i Spółka” z siedzibą w Siedlcach. Twórcy spółki kupowali majątki i sprzedawali je miejscowym chłopom katolikom.

Na mocy ukazu carskiego z 17 III 1906 r. o stowarzyszeniach i związkach założono w guberni siedleckiej koła Polskiej Macierzy Szkolnej. Kołu siedleckiemu przewodniczył książę Seweryn Światopełk-Czetwertyński. W powiecie siedleckim założono najwięcej szkół elementarnych PMS ze wszystkich powiatów guberni (nie licząc pow. sokołowskiego, na temat którego nie ma danych).

Macierz została zlikwidowana 1 XII 1907 r. Jej działalność kontynuowano nielegalnie, a prowadzone przez nią szkoły stanowiły podwaliny oświaty po odzyskaniu przez Polskę niepodległości.

W tym samym, 1907 roku powstało Towarzystwo Zjednoczonych Ziemianek, propagujące wśród gospodyń nowoczesne metody prowadzenia gospodarstwa. W powiecie siedleckim działały dwa koła TZZ: „Siedleckie” i założone w 1912 r. koło „Czurylskie”. TZZ skupiało arystokratki, ziemianki i włościanki z guberni.

Na podstawie ustawy o stowarzyszeniach, od 1904 r. zaczęły powstawać w Królestwie Polskim kółka rolnicze skupiające głównie chłopów, ale ton ich działalności nadawali ziemianie. W guberni siedleckiej najwięcej kółek rolniczych Centralnego Towarzystwa Rolniczego działało w powiecie siedleckim. Towarzystwo Rolnicze Guberni Siedleckiej osiągnęło najlepsze wyniki finansowe w Królestwie Polskim.

W 1907 r. utworzono w Siedlcach Okręgowe Towarzystwo Rolnicze, które grupowało kółka z powiatów: bialskiego, konstantynowskiego, łukowskiego, radzyńskiego, siedleckiego, sokołowskiego i węgrowskiego. Siedleckie towarzystwo stało sie wzorem dla powstałych później podobnych: Łukowskiego, Garwolińskiego i Sobieszyńskiego.

W 1913 r. Siedleckie Towarzystwo Kółek Rolniczych skupiało 43 czynne kółka. Posiadało 6 stacji rozpłodowych, kilkanaście buhajów i knurów rozpłodowych, 6 punktów czyszczenia zboża. Prowadziło m.in. 19 mleczarń z 8 filiami, 30 towarzystw oszczędnościowo-pożyczkowych, 25 towarzystw spożywczych, 4 fabryczki, 8 betoniarni, jedną łaźnię, 3 straże pożarne, 2 warsztaty tkackie, 2 szkoły koszykarskie i olejarnię.

Kółka rolnicze z guberni siedleckiej przodowały w całym Królestwie Polskim pod względem ilości założonych mleczarń. W szerokim zakresie stosowano tez nawozy sztuczne, kwalifikowane nasiona oraz nowoczesne maszyny i narzędzia rolnicze. Okręg siedlecki zajmował pierwsze miejsce w Królestwie pod względem ilości zakupionych młocarń, kieratów, maszyn do czyszczenia zboża i spulchniaczy sprężynowych.

W 1913 r. Zarząd Siedleckiego Okręgowego Towarzystwa Rolniczego stanowili: Ignacy Humnicki (właściciel majątku Rusków), Marian Kiełczewski, Ignacy Grodzicki, Michał Faytt (właściciel Duplewic i Patkowa), Tadeusz Błociszewski.

Po wybuchu I wojny światowej władze rosyjskie ewakuowały w głąb cesarstwa administrację rządową i pracowników instytucji, także narodowości polskiej. Rosjanie opuszczając ziemie polskie, zastosowali metodę spalonej ziemi. Podobnie jak ponad sto lat temu, doprowadzając do klęski wyprawę Napoleona. Wycofujące się wojska grabiły majątek, paliły i deportowały masowo ludność. Wywożono nawet dzwony z kościołów.

Zanim Siedlce opuściły wojska carskie, niemałą sensację wywołał niemiecki sterowiec, którego lotnicy zbombardowali węzeł kolejowy w nocy na 6 VIII 1915 r. Był to statek powietrzny o numerze wojskowym Z XII (nr fabryczny LZ 26), wyprodukowany w grudniu 1914 r. Jednym z jego dowódców był kpt. Ernst August Lehmann. Bardzo doświadczony pilot tych wyjątkowych w historii lotnictwa statków powietrznych.

W czasie I wojny światowej powiat siedlecki znalazł się w niemieckich strukturach okupacyjnych w Generalnym Gubernatorstwie Warszawskim złożonym z 11 gubernatorstw wojskowych, wśród nich siedleckiego.

Sztab niemieckiego Okręgu Wojskowego Siedlce na tle pałacu Ogińskich, 1915 r.

Władze niemieckie zlikwidowały wcześniejszy podział rosyjski na gubernie. Zachowały natomiast istniejący układ powiatów. Na czele powiatu stał Kreisschef z najwyższą władza cywilną w ręku. Sejmiki powiatowe sprowadzone zostały do roli doradczej, co w praktyce ograniczało się do wykonywania poleceń władz niemieckich.

W Siedlcach gubernatorem został 19 X 1915 r. gen. por. Max von Wallenberg, który sprawował tę funkcję do śmierci i został pochowany na cmentarzu wojennym w Siedlcach. Po ekshumacji jego szczątki złożono na cmentarzu żołnierzy niemieckich koło Puław. Po nim przejął 29 I 1917 r. obowiązki gubernatora gen. mjr baron von Zedlitz und Leipe.

Rabunkową gospodarkę i eksploatację okupowanych ziem prowadziły Polowe Urzędy Powiatowe. W Siedlcach uruchomiono jeden z 18 urzędów tego typu w GGW.

Władze okupacyjne były zainteresowane przejęciem zapasów żywności na wsi i wykorzystaniem do granic możliwości zdolności produkcyjnych. Zmierzały do pozyskania z gubernatorstwa jak największej ilości środków żywnościowych. Polskie rolnictwo miało pomóc przetrwać blokadę dostaw żywności podjętą przez mocarstwa sprzymierzone. Mimo zniszczeń wojennych, okupanci pozwalali na własne spożytkowanie płodów dopiero po zaspokojeniu potrzeb aprowizacyjnych okupanta.

Na mocy rozporządzenia z 5 I 1916 r. nakazano dostarczać mąkę i zboże do wyznaczonych składów. Zabroniono detalicznego i hurtowego handlu mąką. W powiecie siedleckim monopol na zakup zboża uzyskały w 1915 r. Towarzystwo Rolnicze i firma Rydel i S-ka z Siedlec. Również od początku okupacji ograniczono handel ziemniakami. Zakazano wywożenia ich poza granice powiatu. W styczniu 1916 r. wprowadzono zakaz wywozu poza powiat bydła i mięsa. Utworzono obwody rzeźne, bydło mogło być ubijane wyłącznie w rzeźniach. Łamanie zakazów było surowo karane.

Przez całą okupację prowadzono eksploatację inwentarza roboczego na potrzeby frontu wschodniego i rolnictwa w Niemczech. Skupowano przymusowo po zaniżonych cenach lepsze sztuki koni. W wyniku takiej wyniszczającej hodowlę polityki stan pogłowia zwierząt gospodarskich z 1907 r. został odbudowany dopiero w roku 1921.

Nakazywano niszczenie ostu polnego uważanego za dobrą paszę dla koni, bydła i świń. Zalecano, by przy tej pracy zatrudniać dzieci jako tańszą siłę roboczą. Zaostrzono również politykę fiskalną. Ściągano podatki obowiązujące w okresie zaborów i nowo wprowadzone. W porównaniu z zaborami, dwukrotnie wzrosły obciążenia nakładane na gminy.

Polityka agrarna okupanta ograniczała w dużym stopniu konsumpcję wytwórców żywności. Nie liczono się również z potrzebą długofalowego planowania rozwoju rolnictwa. Społeczeństwo broniło sie przed głodem zakładając towarzystwa rolnicze, spółdzielnie i kasy oszczędnościowo-pożyczkowe.

W Siedlcach stacjonował Batalion Piechoty Landszturmu „Landsberg”, którego zadaniem było sprawowanie władzy wojskowej nad cywilną i ochrona węzła kolejowego. Ten oddział zabezpieczał m.in. uroczystość proklamacji Aktu 5 listopada 1916 r. przed pałacem Ogińskich.

Batalion opuścił koszary 11 XI 1918 r. bez walki z żołnierzami miejscowej placówki Polskiej Organizacji Wojskowej. Bez strzałów POW zajęła więzienie. Uwolniono komendanta III Okręgu POW Siedlce kpt. Władysława Horyda ps. „Przerwic” i innych patriotów.

Bez walki rozbrojono Niemców mieście i w przejeżdżających przez Siedlce pociągach. Zdobyto bez walki najważniejsze obiekty w mieście: dworzec kolejowy, magazyny i koszary.

W powiecie rozbrajanie Niemców odbywało się również bezkrwawo. W Mordach straż ogniową przekształcono 11 listopada w straż obywatelską. Jej członkowie dowodzeni przez burmistrza Wacława Waciórskiego zajęli stację kolejową i rozbroili ochraniający ją oddział. Następnego dnia 40 strażników z Mordów wyjechało do Łosic i Platerowa, gdzie rozbroili 300 żołnierzy niemieckich.

Istotne znaczenie w odzyskaniu niepodległości mieli konspiratorzy z Polskiej Organizacji Wojskowej, którą zakładano w powiecie pod przykrywką powoływania w poszczególnych miejscowościach ochotniczych straży ogniowych. Członkowie POW zasilali również tworzące się na tym terenie Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie”. Okręg III (w latach 1915-1918 Okręg IX i następnie znowu III) POW Siedlce podlegał Komendzie Naczelnej nr 1 w Warszawie. Komendantami okręgu byli kolejno: kpt. Henryk Krok-Paszkowski, por. Stanisław Hempel, ppor. Artur Maruszewski „Jan Sosnowski”, por. Karol Wędołowski, Stefan Pióro „Sęp”, kpt. Władysław Horyd „Przerwic”. Okręg był podzielony na obwody, wśród których łosicki nosił nr 1 a sarnacki nr 6.

W zbiorach Muzeum Regionalnego w Siedlcach znajduje się Księga Ewidencyjna z danymi ponad 700 osób należących do Związku Peowiaków. Liczba nazwisk świadczy o szerokim udziale mieszkańców powiatu w tajnej organizacji niepodległościowej. Zamieszczone są w informacje o konspiratorach z ówczesnego powiatu siedleckiego. W 1938 r. Powiatowa Komisja Kwalifikacyjna dokonała podziału Związku Peowiaków powiatu siedleckiego na placówki: Czuryły, Stok Lacki, Niemojki, Niemojki-Łysów, Skórzec, Krześlin-Rzeszotków, Domanice-Wodynie, Kotuń-Broszków, Mierzwice, Sarnaki, Sarnaki-Niemojki, Wiśniew, Iganie, Iganie-Opole, Kisielany-Mokobody, Zbuczyn, Mordy i Siedlce.

Opaska ze zjazdu Peowiaków

Po odzyskaniu niepodległości na bazie batalionu Polskiej Siły Zbrojnej, kadry okręgu POW i ochotników z powiatu sformowano 22 Pułk Piechoty Wojska Polskiego. Jego numer nawiązywał do pułku Księstwa Warszawskiego utworzonego w okolicach Siedlec w 1812 r. W ten sposób zachowano tradycję i ciągłość historyczną. Pierwszym jego dowódcą został płk Wacław Pażuś a adiutantem ppor. Władysław Horyd. W styczniu 1919 r. oddziały pułku obsadziły polsko-niemiecką linię demarkacyjną na odcinku Janów Podlaski – Sławatycze. W tym czasie gdy jednostki armii niemieckiej pozostały po działaniach wojennych I wojny światowej między Rosją i odrodzoną Polską, w strefie zwanej Ober-Ost.

Powitanie Józefa Piłsudskiego na dworcu kolejowym w Siedlcach w 1919 r.

Siedlecki 22 pp wszedł obok 15 pp, 34 pp i 35 pp w skład 9 Dywizji Piechoty, która prowadziła działania wojenne na Polesiu. W bitwie warszawskiej była w składzie 5 Armii i miała za zadanie osłaniać lewe skrzydło Frontu Północnego do czasu uderzenia znad Wieprza.

Powiat siedlecki stał się teatrem wojennym po przekroczeniu przez Armię Czerwoną rzeki Bug, ostatniej naturalnej przeszkody chroniącej przed atakiem stolicę Polski. Powiat był także na szlaku odwrotu nieprzyjaciela.

Z tego okresu znana jest działalność mjr. Feliksa Jaworskiego, który stworzył oddział kawalerii i w walce pod Frankopolem został ranny 19 VIII 1920 r. W tym rejonie tego samego dnia walczył pod Drohiczynem na czele 8 kompanii 1 Pułku Piechoty Legionów znany poeta polski, Władysław Broniewski. Wyróżnił się bohaterską postawą i został odznaczony Orderem Wojennym Virtuti Militari V Klasy. Atak na bolszewików poprowadzono wówczas z terenu powiatu siedleckiego. Z czasów wojny polsko-bolszewickiej znany jest udział także innej sławy, urodzonego w Siedlcach słynnego aktora Jacka Woszczerowicza. Był jednym z ochotników kompanii, która po ćwiczeniach w Pomiechówku została przydzielona do Słuckiego Pułku Piechoty.

Już w 1919 r. powiat siedlecki znalazł się w obszarze zaplecza frontu. Na wieść o zbliżającej się Armii Czerwonej, 10 VI 1920 r. powstało w Siedlcach koło Ligi do walki z bolszewizmem, które objęło swym działaniem cały powiat. W lipcu rozpoczęto formowanie batalionów zapasowych 22 pp, gdy zasadniczy trzon pułku walczył na froncie wschodnim. Bezpośrednie działania wojenne przebiegły tu już w tym samym i następnym miesiącu 1920 r.

Spod Siedlec został skierowany 30 lipca 4 pułk artylerii polowej do obrony przeprawy na Bugu w Tonkielach. Na początku sierpnia kompania batalionu zapasowego 22 pp broniła odcinka Bugu miedzy Mierzwicami i Mielnikiem. Linii tej rzeki i obszaru naszego powiatu broniła 4 armia przed nadciągającą 16 armią polową wojsk radzieckich.

Znak tożsamości żołnierza 22 pp

W Siedlcach zainstalowało się 26 VII 1920 r. dowództwo polskiego Frontu Północno-Wschodniego, dowodzonego od 30 lipca przez gen. Józefa Hallera. W nocy na 5 sierpnia sztab frontu przeniósł się do Mińska Mazowieckiego. Opuszczone kwatery zajęło dowództwo 4 armii, które wcześniej było zainstalowane na stacji kolejowej w Mordach.

W pierwszych dniach sierpnia na linii Bugu w okolicach Gnojna nastąpiły masowe dezercje z szeregów Armii Czerwonej. Na polską stronę przechodziły nawet całe kompanie z oficerami. Powodem było m.in. zmęczenie, brak żywności i… wiadomość, że żołnierze 22 Pułku Piechoty nie rozstrzeliwują jeńców branych do niewoli.

Rejon Siedlec 9 sierpnia osłaniała przed nieprzyjacielem grupa Kaliszka. Około godz. 22.00 tego dnia ostatnie polskie oddziały opuściły miasto. Do Siedlec wkroczyły pułki 17 Dywizji Strzelców Armii Czerwonej. Natomiast rejon Zbuczyna, a potem Wiśniewa opanowała 10 Dywizja Strzelców.

W Siedlcach już 13 sierpnia powstał Polrewkom na mocy Komunikatu Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski z 30 lipca. Przewodniczącym został towarzysz Alperowicz z Roskoszy. Dwa dni później ukazała się gazeta-plakat „Warszawianka” z informacją o zdobyciu Warszawy (!). Będący w mieście Feliks Dzierżyński, mianował 15 sierpnia gubernatorem siedleckim Stanisława Krasuskiego, dotychczasowego niższego kancelistę magistratu.

Dywizje 4 armii wycofały się z Podlasia w nocy 10/11 VIII 1920 r. i 12 sierpnia zajęły pozycje w okolicach Dęblina. W następnej fazie wojny sztab 4 armii otrzymał rozkaz uderzenia 15 sierpnia w kierunku północnym, aby w trzecim dniu osiągnąć trakt Warszawa-Terespol. Działania 4 armii Wojska Polskiego osłaniała od wschodu grupa uderzeniowa 3 armii w składzie: 1 i 3 Dywizja Piechoty Legionów, IV Brygada Kawalerii oraz jazda ochotnicza mjr. Feliksa Jaworskiego. Celem tej grupy było uderzenie w ogólnym kierunku na Siedlce.

W nocy 17/18 sierpnia Siedlce opanowała I Brygada Piechoty Górska z 21 Dywizji Piechoty Górskiej. Ułani majora Jaworskiego zajęli Międzyrzec i później 18 sierpnia Mordy. Rejon Chodowa i Opola koło Siedlce wyzwoliła 16 Dywizja Piechoty. Przez Siedlce przejechały 19 i 20 VIII 1920 r. pociągi transportujące dywizje litewsko-białoruską WP, która wyładowała się miedzy Mordami i Platerowem. Pułki tej dywizji wymaszerowały w rejon Drohiczyna i Siemiatycz. Weszły w skład drugiego rzutu 2 armii dochodzącej do Niemna. Tym samym front oddalił się od Podlasia.

Działon 9 Pułku Artylerii Lekkiej.

Po wojnie 9 Dywizja Piechoty i wraz z nią 22 pp pozostały w rejonie Mołodeczna, w związku z zatargiem polsko-litewskim o Wilno. W 1921 r. 15 Pułk Piechoty przeszedł z 9 DP do warszawskiej 28 Dywizji Piechoty. Do Siedlec 22 Pułk Piechoty wrócił dopiero w 1922 r.

Jako jedna z pierwszych jednostek Wojska Polskiego poparł Józefa Piłsudskiego w zamachu majowym 1926 r.

W dwudziestoleciu międzywojennym Siedlce stanowiły silny garnizon. Miało siedzibę m.in. dowództwo i sztab 9 Dywizji Piechoty, Komenda Rejonu Uzupełnień, Rejonowy Inspektor Koni, Wojskowy Sąd Rejonowy, Obwodowa Komenda Przysposobienia Wojskowego nr 22, Powiatowy Komendant PW Krakusów, 9 pluton żandarmerii, 22 Pułk Piechoty i do 1933 r. 9 Pułk Artylerii Ciężkiej. Po przeniesieniu 9 pacu do Włodawy, jego miejsce zajęło dowództwo oraz I i II dywizjon 9 Pułku Artylerii Lekkiej.

Męska część populacji powiatu była powoływana do służby w wojsku nie tylko w garnizonie siedleckim. Mężczyźni wcielani byli do Ośrodka Zapasowego Nowogródzkiej Brygady Kawalerii w Łukowie, 34 Pułku Piechoty i III dywizjonu 9 Pułku Artylerii Lekkiej w Białej Podlaskiej oraz 35 Pułku Piechoty, 4 Batalionu Pancernego, 6 Batalionu Saperów i oddziałów Dowództwa Okręgu Korpusu Nr IX w Brześciu. Wielu z nich powoływano do służby w garnizonach północnej i wschodniej Polski oraz na Kresach: w Pińsku (Flotylla Rzeczna, 84 Pułk Strzelców Poleskich), Suwałkach (3 Pułk Szwoleżerów), Wilnie (4 Pułk Ułanów Zaniemeńskich, 3 Pułk Piechoty Legionów), Lidzie (5 Pułk Lotniczy), Baranowiczach (9 Dywizjon Artylerii Konnej, 26 Pułk Ułanów), Słonimiu (79 i 80 Pułk Piechoty), Garwolin (1 Pułk Strzelców Konnych), Włodzimierzu Wołyńskim, Gródku Jagiellońskim i wielu innych.

*

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. powiat siedlecki wchodził do 1939 r. w skład województwa lubelskiego. Siedlce były siedzibą nie tylko władz powiatu. Tu mieścił się Sąd Okręgowy obejmujący swym działaniem kilka powiatów woj. lubelskiego. Od 1919 r. miał siedzibę Okręgowy Zarząd Lasów i Dóbr Państwowych, przemianowany później na Okręgową Dyrekcję Lasów Państwowych. Obejmowała swym zasięgiem kilkanaście powiatów północnej części woj. lubelskiego, prawie całe białostockie i tuż przed II wojną światową część woj. poleskiego. Siedleckiej dyrekcji podlegała także Puszcza Białowieska.

Po odzyskaniu niepodległości komisarzem ludowym na powiat siedlecki został prezes Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego Franciszek Godlewski, przed Józefem Helbichem z Chlewisk. Burmistrzem Siedlec został ludowiec Edmund Koślacz. Przejął funkcję po Stefanie Sołtykowskim, sprawującym urząd drugiego burmistrza (pierwszym był Niemiec) w czasie I wojny światowej.

Następnie władzę w powiecie sprawowali starostowie: Jan Iżycki (1 IX 1919 – XII 1920), Edmund Koślacz (XII 1920 – 29 XI 1922 i 29 I 1923 – 7 IV 1927), Kielak (31 XII 1922 – 29 I 1923), Zdzisław Maćkowski (1927 – 1928), Stanisław Guliński (1929 – VII 1932 i II 1933 – 23 X 1939), Kornel Kuszniruk (VIII 1932 – II 1933).

Zarząd Powiatu w Siedlcach. Czwarty od lewej siedzi starosta Stanisław Guliński.

W 1921 r. powiat liczył 1287 km kwadratowych, składał się z 16 gmin i 478 miejscowości (w tym dwóch miast). Zamieszkiwało go 96463 ludności (w miastach 33844 osoby czyli 34,5%, we wsiach 64519 osób). Gęstość zaludnienia wynosiła 76,5 osoby na 1 km kwadratowy. W 1931 r. zamieszkiwało powiat 151411 ludności, z tego rolniczej 97546 (64,4%).

Mieszkańcy powiatu zajmowali się głównie rolnictwem. Zelektryfikowane były tylko dwie miejscowości. W Siedlcach energię elektryczną wytwarzano w elektrowni, uruchomionej w 1916 r. W Sarnakach generator prądu uruchomiono w młynie Gałki.

W powiecie rozwinięta była sieć placówek oświatowych nie tylko w jego stolicy. W czasie zaborów działały na terenie powiatu 22 szkoły początkowe. Ze sprawozdania Okręgowego Związku Kółek Rolniczych w Siedlcach wynika, że w 1920 r. istniały 124 szkoły początkowe we wsiach i 10 w mieście Siedlce. Uczyło się w nich 9594 dzieci (w czasie zaborów 1100).

Były to głównie placówki czterooddziałowe. W 10 szkołach funkcjonowało 5 oddziałów. W 40 punktach przy szkołach w powiecie prowadzono kursy dla dorosłych, uczestniczyło w nich 1727 osób (w Siedlcach 675).

Obowiązywał wówczas dekret o obowiązku szkolnym (Dziennik Praw nr 14 z 1919 r.) nie zawsze był stosowany, głównie na wsi, gdzie dzieci pracowały w gospodarstwie lub oddawano je na służbę (np. do pasienia zwierząt). Wszak był to powiat wybitnie rolniczy. Nierzadko w tamtych czasach dzieci nie chodziły do szkoły z powodu braku ubrań a przede wszystkim butów.

We wrześniu 1939 r. jednostki siedleckiej 9 Dywizji Piechoty broniły granicy państwa w rejonie Jezior Koronowskich. Podzieliły los innych oddziałów Wojska Polskiego. Zostały rozproszone na szlaku bojowym w kierunku Warszawy. resztki zakończyły walkę na ulicach stolicy.

Do Siedlec wkroczyła w nocy na 11 IX 1939 r. niemiecka Dywizja Pancerna „Kempf”. Władzę w mieście przejął zarząd wojskowy. Od 27 września, wskutek porozumień między dwoma agresorami, rozpoczęła się krótka okupacja radziecka. Wejście Armii Czerwonej wspominane jest przez mieszkańców powiatu, jako smutny widok bardzo ubogo wyglądającego wojska.

Na początku października Siedlce wraz z powiatem weszły w skład dystryktu warszawskiego w utworzonym z części ziem polskich Generalnym Gubernatorstwie. Powiat graniczył przez Bug z ZSRR a od czerwca 1941 r. z III Rzeszą.

W Siedlcach ukonstytuowały się 8 X 1939 r. Tymczasowy Zarząd Miejski z tymczasowym burmistrzem adwokatem Władysławem Ślaskim na czele. TZM uzgadniał wszystkie swoje poczynania początkowo z Komendą Placu, następnie ze Starostwem.

Starosta siedlecki wydał 23 XII 1939 r. zarządzenie, na podstawie którego 1 I 1940 r. Kornel Kuszniruk został mianowany komisarycznym burmistrzem miasta Siedlce.

Już od początku drugiej okupacji niemieckiej zaczęły się rozwijać grupy konspiracyjne. Pierwsze formy oporu przeciw hitlerowskiemu najeźdźcy na terenie powiatu miały spontaniczny charakter. Zbierano broń, amunicję i oporządzenie wojskowe na pobojowiskach. Najwięcej ukryto potrzebnych w późniejszych akcjach militariów w gminach: Domanice, Mokobody, Skórzec, Wodynie i Żeliszew. Ukryte materiały w tych gminach pochodziły ze szlaku bojowego 1 Dywizji Piechoty Legionów. Na teren powiatu trafiło także trochę broni i amunicji z pobojowisk ostatniej bitwy z października 1939 r. w rejonie Woli Gułowskiej, Kocka i Serokomli.

Organizacje konspiracyjne zaczęto tworzyć już jesienią 1939 r. Uczestniczyli w tej pracy działacze partii i stronnictw politycznych, powracający z frontu oficerowie i podoficerowie garnizonu siedleckiego i ich dzieci oraz emisariusze z Warszawy.

Siedlce jako stolica powiatu stały się nie tylko centrum organizowania konspiracji. Tutaj trafili do szpitali ranni żołnierze i oficerowie, którym udzielano pomocy i schronienia, by nie zostali wysłani do stalagów i oflagów w Rzeszy.

Przykładem są ranni z 1 DP Leg., którzy po opatrzeniu ran i krótkim pobycie w kościele parafialnym w Domanicach, zostali przewiezieni do tymczasowego lazaretu w Dyrekcji Lasów Państwowych w Siedlcach. Tutaj polski personel pomagał im uniknąć wywiezienia do Niemiec.

Jednym z organizatorów Służby Zwycięstwu Polski był Julian Ochnik, przedwojenny komendant powiatowy Federacji Związków Obrońców Ojczyzny i Związku Rezerwistów. Ponadto jako nauczyciel z zawodu, miał dużo kontaktów w terenie ułatwiających zakładanie komórek konspiracyjnych. SZP przekształciła się wkrótce w Związek Walki Zbrojnej i 14 II 1942 r. została przemianowana na Armię Krajową.

W powiecie rozpoczęły działalność także inne organizacje, m.in. Komenda Obrońców Polski, Miecz i Pług, Młody Nurt, Organizacja Wojskowa „Wilki”, Tajna Organizacja Wojskowa, Szare Szeregi, Bataliony Chłopskie i w późniejszym okresie, od 1942 r. Narodowe Siły Zbrojne.

Tadeusz Sobieszczak, łącznik organizacji konspiracyjnej Miecz i Pług.

Na przełomie listopada i grudnia 1939 r. został ustalony skład komendy obwodu Siedlce (kryptonim „Sowa”, „Jesion”). Pierwszym komendantem został kpt. Bolesław Dziewulski „Młynarski”, po nim ppłk dypl. Jan Kąkolewski „Zaremba”, następnie Marian Zawarczyński „Ziemowit”, który pełnił tę funkcję od czerwca 1941 r. (ZWZ) do listopada 1944 r. (AK).

Obwód siedlecki ZWZ, następnie AK pokrywał się swymi strukturami z podziałem administracyjnym przedwojennego powiatu. Najniższym szczeblem była placówka odpowiadająca powierzchni gminy. Ogniwem łączącym obwód z placówką był ośrodek złożony z kilku gmin. Obwód Siedlce został podzielony na następujących 9 ośrodków z 25 placówkami:

Ośrodek I Siedlce (placówki Siedlce i Stara Wieś),

Ośrodek II Żeliszew (placówki Skórzec, Wodynie i Żeliszew),

Ośrodek III Mokobody (placówki Mokobody, Krześlin i Niwiski),

Ośrodek IV Wiśniew (placówki Wiśniew i Domanice),

Ośrodek V Zbuczyn (placówki Zbuczyn, Czuryły i Krzesk),

Ośrodek VI Mordy (placówki Mordy, Stok Ruski, Przesmyki i Tarkówek),

Ośrodek VII Łosice (placówki Łosice, Łysów i Świniarów),

Ośrodek VIII Olszanka (placówki Olszanka, Huszlew i Kornica),

Ośrodek IX Sarnaki (placówki Sarnaki i Górki).

Od 1941 r. Obwód Siedlce wraz z Obwodami Sokołów Podlaski i Mińsk Mazowiecki tworzyły Inspektorat Rejonowy ZWZ Siedlce. Od 1942 r. obwód AK należał do Podokręgu Wschód w Okręgu Warszawa Województwo. Zadaniem obwodu było odtworzenie do Akcji „Burza” 22 Pułku Piechoty 8 Dywizji Piechoty AK.

Koncentracja 29 plutonu 22 pp AK w Akcji „Burza”.

Jednym z ważniejszych wydarzeń na terenie obwodu była Akcja V-1 i V-2, opisana w jednym z następnych rozdziałów. Na terenie powiatu działał m.in. Oddział Partyzancki „Zenona” 34 Pułku Piechoty Armii Krajowej, podległy sąsiedniemu Inspektoratowi Radzyń Podlaski Obwodu Biała Podlaska AK.

Orzeł ze sztandaru Oddziału Partyzanckiego „Zenona”

W maju i czerwcu 1941 r. północno-wschodni skraj ówczesnego powiatu siedleckiego stał się zapleczem i miejscem koncentracji wojsk niemieckich przed ich inwazją na Związek Radziecki. Wcześniej okupanci niemieccy zdemontowali w Siedlcach metalowe ogrodzenia kościoła p.w. Św. Stanisława Bpa i Parku Miejskiego oraz balustrady balkonów prywatnych kamienic. Pozyskiwano metal do przetopienia na cele wojenne. W tym czasie obserwowano też wzmożony ruch samolotów na siedleckim lotnisku.

Przed inwazją Niemcy budowali stanowiska obserwacyjne i śledzili budowę schronów za Bugiem 62 Brzeskiego Rejonu Umocnionego Linii Mołotowa. Dobry widok mieli m.in. z wysoko położonej wsi Ruda w obecnej gminie Korczew. Przebierali się tez za pastuchów i wtapiali się w rytm życia nadbużańskich wsi.

Żołnierze niemieccy kwaterujący w Borkach-Wyrkach przed inwazją III Rzeszy na ZSRR

Do ostrzału 22 VI 1941 r. pozycji radzieckich Niemcy zbudowali stanowiska dla czterech dział kolejowych. Dwa ustawili na torach koło wsi Czuchów, następne dwa obok wsi Rzewuszki, w pobliżu stacji kolejowej Platerów. Wykop jednego z nich zachowany jest do chwili obecnej.

Po klęsce Armii Czerwonej, na terenie powiatu siedleckiego pojawiły się kolumny jeńców radzieckich. Pierwszy obóz przejściowy Niemcy urządzili dla nich w ogrodzonym drewnianym płotem sadzie Władysława Dunajki w Platerowie. Jadąc od Siedlec, jest to teren po prawej stronie szosy przed szkołą, na łuku drogi.

Jeńcy przed zimą zostali odprowadzeni do obozów założonych na polach wsi Podnieśno i Wola Suchożebrska. Śladami uwięzienia tu żołnierzy Armii Czerwonej są cmentarze koło Podnieśna i w lesie wsi Sosna-Kozółki w gminie Suchożebry. Obozy w Podnieśnie i Woli Suchożebrskiej wraz z podobozem w Siedlcach tworzyły Stalag 366, w którym Niemcy więzili również żołnierzy francuskich i włoskich.

Włosi przebywali w Siedlcach w barakach zbudowanych w miejscu obecnej siedziby Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego przy ul. Brzeskiej 39. Obok stały baraki Organizacji Todt. Jeńcy włoscy zostali rozstrzelani i pochowani w zbiorowych mogiłach w lesie koło Niwisk.

Niemcy założyli na terenie powiatu kilka obozów pracy dla Polaków i Żydów. Więźniowie obozów pracy przymusowej w Szczeglacinie i Bartkowie Nowym byli zatrudnieni przy regulacji cieków wodnych i innych pracach melioracyjnych.

Inny obóz pracy przymusowej założono w Stoku Ruskim, w dwóch barakach wzniesionych na terenie majątku Kobylińskiego. Przebywali w nim Żydzi i rolnicy z okolicy, którzy nie oddali w terminie wyznaczonego kontyngentu. Pracowali przy melioracji łąk między Stokiem Ruskim i Mordami.

Za te same i inne przewinienia rolnicy z powiatu siedleckiego byli osadzani w obozie pracy Treblinka I, gdzie zatrudniano ich głównie przy wydobyciu piasku i żwiru. Trafiali tam nie tylko za swoje winy. Dwudziestu rolników z Polaków i okolicznych wsi wywieziono do Treblinki w odwet za ścięcie przez partyzantów słupów telefonicznych między Mingosami i Polakami.

W czasie okupacji II wojny światowej miały miejsce tragiczne wydarzenia zarówno w Siedlcach, jak i w powiecie.

W 1943 r., 27 listopada i 17 grudnia Niemcy rozstrzelali w dwóch egzekucjach publicznych w Siedlcach 20 zakładników. Ofiarami byli aresztowani członkowie organizacji konspiracyjnych: Miecza i Pługa, Armii Krajowej i Szarych Szeregów. Pochodzili z Siedlec oraz kilku miejscowości powiatu, m.in. Topórka, Czerniejewa, Chłopkowa.

Już pierwsza zima okupacji II wojny światowej była dla siedlczan i mieszkańców powiatu bardzo trudna. W Siedlcach zanotowano rekordową najniższą temperaturę w Polsce (dotychczas rekord nie został pobity), 11 stycznia 1940 r. było minus 41 stopni Celsjusza!

Uciążliwe były obciążenia kontyngentowe, brak środków utrzymania, możliwości nabycia przedmiotów codziennego użytku, trudności z aprowizacją zmuszające do szmuglu w różnych formach. Poza tym okupanci prowadzili terror wobec okupowanej ludności.

Jednym z przykładów takich działań jest fakt rozstrzelania 18 V 1944 r. mieszkańców dwóch wsi z gminy Kotuń. Z Kolonii Rososz stracono 17 osób, wśród nich najmłodszą dwunastoletnią Stefanię Stanisławską. Niemcy tego samego dnia rozstrzelali trzech mężczyzn z Żeliszewa. Wszyscy zostali pochowani w zbiorowej mogile na cmentarzu parafialnym w Oleksinie. We wsi Rososz znajduje się pomnik z nazwiskami i podanym wiekiem rozstrzelanych osób.

Mieszkańcy powiatu prowadzili walkę z okupantem w różnych formach. Zmagania odbywały się nie tylko z bronią w ręku, ale i w codziennym życiu. Na szczególną uwagę zasługuje powszechny sabotaż kolejowy przybierający przeróżne formy.

Odpowiedzią na wywożenie młodych ludzi na przymusowe roboty do Rzeszy, było niszczenie w urzędach gminnych powiatu list wysyłkowych oraz uwalnianie osób schwytanych i przeznaczonych do wywiezienia. Uwolniono grupy mieszkańców powiatu z Arbeitsamtu w Siedlcach i z Huszlewa. Tej ostatniej akcji dokonał 9 II 1944 r. patrol Oddziału Partyzanckiego „Zenona” 34 Pułku Piechoty Armii Krajowej.

Wyznaczonych „do Prus” kierowano początkowo do Arbeitsamtu (Urzędu Pracy) w Siedlcach, gdzie mieści się obecnie dyrekcja Samodzielnego Publicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej przy ul. Kilińskiego 29. W tym budynku wszyscy oczekiwali na sformowanie transportu i koleją byli transportowani na słynną Skaryszewską w Warszawie. Przy tej ulicy pod numerem 8 funkcjonował obóz przejściowy w gmachu IV Gimnazjum Miejskiego im. Jakuba Jasińskiego.

W urzędach gminnych niszczono dokumentacje kontyngentowe i spisy kolczykarzy. Dokonywano też akcji rekwizycyjnych. W 1942 r. konspiratorzy z placówki Armii Krajowej Mokobody dokonali napadu na Urząd Gminy w Niwiskach. Zdobyto m.in. radioodbiornik służący później do wysłuchiwania komunikatów radiowych w domu Romana Tadeusza Oknińskiego w Wólce Żukowskiej. Melodia piosenki „Podkóweczki dajcie ognia” była sygnałem do alianckiego zrzutu w lesie koło wsi Świniary. Po tej akcji urząd w Niwiskach zlikwidowano i przeniesiono do Siedlec.

Przeciwdziałano alkoholizmowi, mającemu nierzadko groźne konsekwencje dla konspiracji. Okupanci wkładali wiele wysiłku, by rozpić polskie społeczeństwo.

Niszczono i przerywano linie telekomunikacyjne, powodując tym dezorganizację w pracy urzędów okupanta.

Akcje rekwizycyjne w majątkach ziemskich zamienionych na liegenschafty uszczuplały zaopatrzenie dla wojska niemieckiego, a pozwalały przeżyć grupom partyzanckim w lesie.

Konspiratorzy wykorzystywali każdą okazję umożliwiającą napaść i rozbrojenie Niemców służących w formacjach wojskowych, policyjnych lub kolejowych.

W Obwodzie Siedlce AK wykonano ponad 50 wyroków śmierci na ludziach szczególnie niebezpiecznych dla Polaków. Likwidowano funkcjonariuszy administracji niemieckiej i konfidentów.

Duże znaczenie w cywilnym ruchu oporu miało opóźnianie dostaw kontyngentowych lub niedostarczanie produktów rolnych. Wręcz na żart zakrawa chytry sposób rolników na hodowlę zwierząt przeznaczonych do własnego uboju a nie na rzeź dla okupantów. Każda sztuka była kolczykowana przez administrację niemiecką. Gdy np. świnka urosła i już nadawała się do wzbogacenia diety rodziny, kolczyk z niej przekładano na niekolczykowane jeszcze małe prosię.

Konspiracyjne władze Armii Krajowej Obwodu Siedlce przygotowywały się do wystawienia 1 i 3 batalionu rezerwowego 22 pp 8 Dywizji Piechoty AK. Przewidywano atakowanie wycofujących się oddziałów niemieckich na szosach wychodzących z Siedlec.     Koncentracja oddziałów AK i potyczki z Niemcami miały miejsce m.in. w lesie Pucharka (dwa plutony ośrodka Mordy), las Byczek u źródeł rzeki Świder (oddziały z Siedlec i Kownacisk pod dowództwem por. Wysokińskiego), lasy między Stokiem Wiśniewskim i Przyworami (19 pluton Wacława Żukowskiego „Czapli”), lasy na południe od Kotunia (oddział ppor. Aleksandra Kępickiego „Hrabiego” i placówka Kotuń). W Siedlcach operował oddział Kedywu ppor. Czesława Dylewicza „Krukowskiego”, który uratował przed wysadzeniem przez Niemców kilku ważnych obiektów w mieście.

Rozkaz do wykonania „Burzy” wydany przez komendanta obszaru warszawskiego gen. Albina Skroczyńskiego „Łaszcza” 26 VII 1944 r. okazał się spóźniony. W tym czasie wojska 1 Frontu Białoruskiego prowadziły już walki na terenie powiatu siedleckiego, garwolińskiego i mińskiego. Dowódcy oddziałów Armii Krajowej nie zdążyli zatem opanować przypisanych im terenów i nie wystąpili w roli gospodarzy wobec wkraczających jednostek Armii Czerwonej.

Walki o stolicę powiatu rozpoczęły się 24 lipca. Tydzień później Siedlce zostały wyzwolone w ramach operacji brzesko-lubelskiej 1 Frontu Białoruskiego pod dowództwem marszałka Konstantego Rokossowskiego.

Wyzwolenie Siedlec w lipcu 1944 r., defilada.

Miasto było zniszczone prawie w 50% (w 1939 r. w 25%). W gruzy legło w czasie II wojny światowej 43% domów, zniszczenia ulic i placów sięgały 52%. Straty oszacowano na około 60 mln przedwojennych złotych, czyli około 12 mln ówczesnych dolarów.

Na wyzwolonym obszarze zapanował terror, który spowodował zawiązywanie się struktur drugiej konspiracji. Powstały organizacje Pogotowie Akcji Specjalnej Narodowych Sił Zbrojnych i Ruch Oporu Armii Krajowej.

We wrześniu 1945 r. powołano Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość”. W strukturze organizacyjnej obwód pokrywał się z obszarem powiatu. Obwód Siedlce obok obwodów Biała Podlaska, Radzyń Podlaski i Łuków należał do Inspektoratu Biała Podlaska. W oddziale WiN Henryka Hebdy „Korwina” działającego po wojnie w okolicach Mokobód, służyli m.in. dwaj siedlczanie Władysław Niewęgłowski „Niwa” i Roman Tadeusz Okniński „Bizon”. Obaj byli aresztowani i osadzeni w więzieniu.

Aresztowania ludzi podziemia stały się codziennością. Fala aresztowań przetoczyła się przez powiat siedlecki w październiku, listopadzie i grudniu 1944 r. Została rozbita komenda Obwodu Siedlce AK i częściowo struktury terenowe w powiecie. Zatrzymanych osadzano w więzieniu siedleckim lub w obozie NKWD w Krześlinku, a przeznaczonych do wywiezienia do obozów Gułagu w ZSRR, przetrzymywano w obozie przejściowym w Sokołowie Podlaskim.

Czy NKWD dokonywało wówczas aresztowań i sądziło członków organizacji konspiracyjnych zgodnie z prawem? Otóż Art. 1 porozumienia o stosunkach między dowództwem radzieckim a polską administracją z 26 VII 1944 r. brzmiał: „W strefie działań wojennych na terytorium Polski po wkroczeniu wojsk radzieckich władza najwyższa i odpowiedzialność we wszystkich sprawach dotyczących prowadzenia wojny, w okresie czasu niezbędnego dla przeprowadzenia operacji wojennych, koncentrują się w ręku wodza naczelnego wojsk radzieckich.” Natomiast na mocy Artykułu 6, Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego obejmował całkowite kierownictwo nad terytorium wyzwolonym, nie będącym strefą bezpośrednich operacji wojennych. Jak sobie radziły w tej sytuacji władze rosyjskie na terenach, gdzie nie prowadzono walk frontowych? Aresztowanych ludzi Polskiego Państwa Podziemnego przewożono w strefę operacji wojennych, tam ich sądzono, skazywano na śmierć lub wywiezienie w głąb ZSRR. W ten sposób postąpiono z ostatnim komendantem Obwodu Siedlce Armii Krajowej, Marianem Zawarczyńskim „Ziemowitem” (szczegóły w „Notatniku biograficznym”) i wieloma żołnierzami AK, których zdążyłem osobiście poznać.

W przedwojennym budynku Starostwa przy ul. Piłsudskiego (później Karola Świerczewskiego) 4 miał po wojnie siedzibę Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego. Struktura organizacyjna UB była wzorowana na strukturze NKWD, na szczeblu powiatowym funkcjonował radziecki doradca lub inspektor, mający wpływ na podejmowane w urzędzie decyzje. Siedlecki PUBP był tworzony już od sierpnia 1944 r. Prowadził w powiecie terror wspomagający wprowadzanie władzy ludowej.

Społeczeństwem miasta i powiatu wstrząsnęły dwie zbrodnie dokonane przez funkcjonariuszy Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Siedlcach. Pierwszego dokonali w nocy na 13 IV 1945 r. Bez podania powodu zamordowali na ulicach miasta 16 mężczyzn. Ich ciała pochowali w nieznanym do tej pory miejscu. Znane są nazwiska tylko dziesięciu ofiar. Tej nocy zginęli: Zbigniew Szczuka, Roman Krystosiak (jedyny spoza powiatu siedleckiego), bracia Zygmunt i Mieczysław Pilarczykowie, Henryk Popek, Zbigniew Buczyński, Aleksander Wierzejski, Zdzisław Bielecki oraz bracia Stanisław i Wacław Chacińscy. Prawie wszyscy zamordowani byli żołnierzami Armii Krajowej.

Drugiej zbrodni ubowcy siedleccy dokonali w nocy na 10 IV 1946 r. w Starej Wsi (gm. Mordy). W gospodarstwie Józefa Wierzbickiego schroniła się grupa por. Ludwika Buraczyńskiego „Żbika” z oddziału NSZ Zdzisława Kamińskiego „Tura”. Ubowcy zaskoczyli śpiących o świcie. Partyzanci nie oddali ani jednego strzału. Ranni byli dobijani. Dowodzący kpt. Mikołaj Meluch osobiście zastrzelił strzałem w tył głowy klęczącego przy oborze właściciela gospodarstwa i jego syna Edwarda. Żona zginęła od wybuchu granatu.

Samowola funkcjonariuszy PUBP była powszechna i uciążliwa dla mieszkańców powiatu również z powodu rekwirowania żywności od osób nie podlegających represjom. Nagminne było rabowanie mienia aresztowanych do prywatnego użytku.

Przez ubecką katownię w Siedlcach przeszło wielu członków z konspiracji z miasta i terenu. Wśród nich był bity i torturowany żołnierz Oddziału Partyzanckiego „Zenona” działającego we wschodniej części powiatu siedleckiego, Alfons Wiszowaty „Latawiec”. Aresztowany 20 I 1945 r. przez UB i NKWD tak wspomina te chwile.

„ Przed weselem mnie cupnęli. Oni stosowali metodę nieludzką. Nikt o swojej sile z badania nie przyszedł, tylko przyciągnęli jak tę szmatę zlaną wodą. W piwnicy na kartoflach się siedziało. (…)

Miałem twardą d..ę, bo od siodła… On mówi: -s…u! Ja mówię: -mnie nie boli, że bijecie! Tylko mnie boli, że mnie Polak bije! Za to, że z Niemcami walczyłem. Lepiej żeby Niemiec mnie zastrzelił!” (Relacja z 12 VI 1998 r.).

By uchronić żołnierzy AK przed takim losem, komendant obszaru warszawskiego zezwolił ukrywającym się lub zagrożonym aresztowaniem na wstępowanie do tzw. armii Berlinga. Nie wszyscy znajdowali bezpieczny azyl w szeregach ludowego Wojska Polskiego. Część została rozpoznana z akowską przeszłością i poddana represjom. Wielu z nich zamordowano koło Kąkolewnicy w lesie Baran, zwanym Małym Katyniem.

W powiecie siedleckim powoływano jesienią 1944 r. młodych ludzi (roczniki 1921-1924) do służby w wojsku. Część z nich kierowano do wsi Strzakły koło Łukowa (formowanie 5 Dywizji Piechoty), do Woli Sernickiej i Żakowoli koło Lubartowa, Różanki pod Włodawą, do pałacu w Kozłówce lub do Majdanka (rekruci kwaterowali w barakach niemieckiego obozu koncentracyjnego). Z tych miejscowości byli kierowani do szkół oficerskich lub jednostek frontowych Wojska Polskiego i Armii Czerwonej. Pozostali rozpoczynali służbę w jednostkach 2 Armii Wojska Polskiego, formowanych na obszarze powiatu siedleckiego. W Siedlcach było za mało koszar zdolnych pomieścić tak dużą liczbę rekrutów, z których formowano głównie 8 Dywizję Piechoty z jej pułkami liniowymi, oddziałami poszczególnych służb i zaplecza logistycznego. Rozproszono więc miejsca tworzenia poszczególnych oddziałów i pododdziałów w poszczególnych miejscowościach powiatu. Zanim żołnierze wyruszyli stąd na front, kwaterowali zwykle w ziemiankach i równie w trudnych warunkach przechodzili szkolenie wojskowe.

Sztab 8 Dywizji Piechoty 2 Armii Wojska Polskiego kwaterował w pałacu Przewłockich w Mordach.

Poszczególne oddziały formowano w niedaleko położonych od Mordów miejscowościach: Pruszyn i Krzymosze (37 Pułk Artylerii Lekkiej), Sosenki-Jajki (34 Pułk Piechoty i 19 Batalion Saperów), Klimonty (32 Pułk Piechoty w lesie Pucharka), Topórek (11 Batalion Saperów), Głuchów i Głuchówek (pododdziały dywizyjne). Natomiast w koszarach po przedwojennym 22 Pułku Piechoty w Siedlcach zakwaterowano powoływanych do 36 Pułku Piechoty.

Nie koniec na tym. W wielu wsiach powiatu formowano oddziały innych związków taktycznych. W Krzesku Starym organizowany był Szpital Polowy Nr 9 (9 Dywizji Piechoty), w Śmiarach 81 Pułk Artylerii Przeciwlotniczej 4 Dywizji Artylerii Przeciwlotniczej a w Przyworach 77 Pułk Artylerii Przeciwlotniczej tej samej dywizji plot. Natomiast w Kisielanach Kucych stacjonował 1 Park Samochodowy Samodzielnej Brygady Moździerzy 2 Armii WP. Żołnierze tej jednostki wspominają, że częstym gościem u nich był gen. Karol Świerczewski, lubiący podczas organizowanych tu libacji bycze cynadry.

W tym czasie powiat siedlecki należał do województwa warszawskiego, a 1 I 1949 r. włączono go w skład warszawskiego.

Moment przyłączenia powiatu siedleckiego do woj. warszawskiego

Ważnym wydarzeniem dla Siedlec i powiatu była reforma administracji państwowej, kiedy to na mocy ustawy z 1 VI 1975 r. o dwustopniowym podziale administracyjnym państwa utworzono województwo siedleckie. Składało się z powiatów: siedleckiego, łukowskiego, sokołowskiego, węgrowskiego, mińskiego i garwolińskiego. Granice województwa wyznaczone były, podobnie jak granice obecnego województwa mazowieckiego nie w oparciu o dawne podziały historyczne i geograficzne. Takie sztuczne podziały ustalane przez polityków, stwarzają wiele trudności badawczych historykom.

Około ćwierci wieku Siedlce były stolicą województwa. Mimo likwidacji województwa 1 I 1999 r. w następnej reformie administracyjnej, są nadal postrzegane jako centrum gospodarcze, kulturalne i naukowe regionu, obszaru wykraczającego poza obecny powiat. Są także nie tylko ważnym węzłem komunikacyjnym i siedzibą jedynych w regionie instytucji. Stanowią również centrum opieki medycznej obszaru wchodzącego w skład sąsiednich powiatów.

Obecnie powiat siedlecki stanowi wraz z sąsiednim powiatem łosickim wschodni skraj województwa mazowieckiego.

Parafie powiatu należą do diecezji Siedleckiej czyli Podlaskiej, która w 1918 r. została odłączona od lubelskiej i nazwana wówczas Janowska czyli Podlaską. W 1924 r. stolicę biskupa przeniesiono z Janowa Podlaskiego do Siedlec.

Dwie parafie: Knychówek (dekanat drohiczyński) i Łysów (dekanat sarnacki) zostały włączone do diecezji Drohiczyńskiej. Tę młodą diecezję proklamował 5 VI 1991 r. i następnie powiększył bullą z 25 III 1992 r. Jan Paweł II.

Do góry