Wiek XIX

Sławomir Kordaczuk, „Powiat siedlecki” (Warszawa 2013)

Wiek XIX

Wraz z utworzeniem Księstwa Warszawskiego powiat siedlecki wszedł w skład departamentu siedleckiego.

Następnie w czasie wojny francusko-austriackiej polskie wojska dowodzone przez gen. Aleksandra Rożnieckiego zajęły Siedlce. Echem tych wydarzeń było później nadanie jednej z głównych ulic w mieście nazwy Rożnieckiego (obecnie Pułaskiego).

Wojna między Francją i Austrią, która poniosła znaczne straty terytorialne, zakończył 14 X 1809 r. pokój wiedeński. Księstwu Warszawskiemu przypadły: Lubelszczyzna, Kraków i Galicja Wschodnia (bez okręgu tarnopolskiego). Nowe tereny podzielono na departamenty: krakowski, lubelski, radomski i siedlecki.

Siedlce stały się stolicą departamentu. W jego skład weszło 9 powiatów: siedlecki, węgrowski, łosicki, bialski, włodawski, radzyński, łukowski, żelechowski i garwoliński.

Na początku lutego 1813 r. Siedlce zostały zajęte przez wojska rosyjskie. Nastąpił koniec zaboru austriackiego i rozpoczęła sie okupacja rosyjska. Po Kongresie Wiedeńskim w 1815 r. na terenach byłego Księstwa Warszawskiego (oprócz departamentu bydgoskiego i poznańskiego) utworzono Królestwo Polskie połączone z Rosją unią personalną. Dla Siedlec oznaczało to usankcjonowanie zaboru rosyjskiego. Naczelnym wodzem Wojsk Polskich i faktycznym wielkorządcą został namiestnik cara, wielki książę rosyjski Konstanty Pawłowicz Romanow. Wprowadzono podział na województwa stanowiące odpowiedniki departamentów. Siedlce zostały stolicą województwa podlaskiego, dzielącego się na obwody: siedlecki, bialski, radzyński i łukowski.

[av_gallery ids=’3844′ style=’thumbnails’ preview_size=’portfolio’ crop_big_preview_thumbnail=’avia-gallery-big-crop-thumb’ thumb_size=’portfolio’ columns=’5′ imagelink=’lightbox’ lazyload=’avia_lazyload’ av_uid=’av-8tp73x’]

Rozkuwanie więźniów na dziedzińcu więzienia w Siedlcach.

W 1818 r. utworzono diecezję Janowską czyli Podlaską ze stolicą w Janowie Podlaskim. W jej skład weszły parafie powiatu siedleckiego. W 1867 r. carskim ukazem diecezja została skasowana, a jej parafie włączono do lubelskiej. Przywrócono ją dopiero po odzyskaniu przez Polskę niepodległości.

W 1837 r. województwa przemianowano na gubernie a w 1842 r. obwody na powiaty. Gubernię siedlecką zlikwidowano 1 I 1845 r., a jej terytorium włączono do guberni lubelskiej. Obszar obecnego powiatu siedleckiego znalazł się ponownie w guberni siedleckiej 1 I 1867 r., po podziale Królestwa Polskiego na 10 guberni. Taki podział administracyjny przetrwał do końca zaborów.

[av_gallery ids=’3852′ style=’thumbnails’ preview_size=’portfolio’ crop_big_preview_thumbnail=’avia-gallery-big-crop-thumb’ thumb_size=’portfolio’ columns=’5′ imagelink=’lightbox’ lazyload=’avia_lazyload’ av_uid=’av-7f1myl’]

Carska komisja poborowa

Powiat siedlecki utworzono decyzją Komitetu Urządzającego z dnia 17 I 1867 r. Obejmował 18 gmin dawnego powiatu siedleckiego guberni lubelskiej. Graniczył z powiatami: węgrowskim, sokołowskim, konstantynowskim, bialskim, łukowskim oraz nowomińskim guberni warszawskiej. W 1869 r. Mordy i Mokobody utraciły prawa miejskie i zostały przemianowane na osady, w których mieściły sie tzw. gminy mieszane. Od 1880 r. powiat siedlecki składał się z 16 gmin.

W 1894 r. w powiecie chłopi posiadali 29,2% ziemi, drobna szlachta 36,1%, miasta i osady 3,7%, 29,9% było własnością dworską i innych form własności 1,1%.

W końcu XIX w. powiat siedlecki przewyższał przeciętne wyniki w Królestwie Polskim w zbiorach żyta, wysoka była mleczność krów. Na wysokim poziomie było rzemiosło, przemysł drzewny i chałupniczy. Produkcja przemysłowa powiatu stanowiła 10% guberni, co stawiało go na piątej pozycji.

[av_gallery ids=’3849′ style=’thumbnails’ preview_size=’portfolio’ crop_big_preview_thumbnail=’avia-gallery-big-crop-thumb’ thumb_size=’portfolio’ columns=’5′ imagelink=’lightbox’ lazyload=’avia_lazyload’ av_uid=’av-6cr1bx’]

Odznaka sołtysa guberni siedleckiej z XIX w.

W XIX-wiecznej historii powiatu najważniejszymi wydarzeniami było wybudowanie w latach 1819-1823 Traktu Brzeskiego oraz linii kolejowych Warszawa-Terespol w latach 1865-1867 i Siedlce-Małkinia w latach 1882-1884. Pierwszy pociąg wjechał na stację kolejową w Siedlcach 10 X 1866 r. Zbudowanie nowego szlaku drogowego i kolejowych w znacznym stopniu przyczyniło się do rozwoju gospodarczego miasta.

Nie ominęły naszego powiatu wydarzenia związane z dążeniami narodowo-wyzwoleńczymi. Zawiodły nadzieje pokładane w cesarzu Napoleonie w 1812 r. Później odbyły się bitwy i potyczki trzech powstań narodowych XIX wieku.

Rok 1812 był przełomowym dla Księstwa Warszawskiego. Wojska napoleońskie przygotowywały się do wyprawy na Moskwę. W Siedlcach stacjonował 30 VI 1812 r. austriacki korpus posiłkowy dowodzony przez feldmarszałka Karla Philippa Schwarzenberga, który wyruszył na Moskwę na polecenie Napoleona. Dyrekcja Skarbu Departamentu Siedleckiego zgłosiła akces do konfederacji 10 lipca tego roku.

W końcu lipca Bug przekroczyły oddziały kozackie i 13 października ich forpoczty dotarły do Siedlec. Oddział płk. Czernyszewa zajął Siedlce i Węgrów, i nałożył kontrybucję na mieszkańców tych miast. Oddziały rosyjskie zostały pokonane przez powracającego zza Buga księcia Schwarzenberga. Następnie po klęsce Napoleona, w styczniu 1813 r. departament siedlecki zajęły wojska rosyjskie.

Pod Domanicami i Iganiami odbyły się jednego dnia,10 IV 1831 r. dwie zwycięskie bitwy powstania listopadowego. Świadczą o chwale oręża polskiego w powstaniu, w którym walczyły regularne armie wojsk polskich i Rosji. Udział w tej chwale miał dowodzący wojskami polskimi gen. Ignacy Prądzyński i mjr Józef Bem, dowódca 4 baterii lekkokonnej. Nie wykorzystano szansy zajęcia Siedlec po tym zwycięstwie. Gen. Jan Zygmunt Skrzynecki wkroczył do miasta dopiero 19 lipca. Polskie wojsko władało Siedlcami niecały tydzień.

Mniej znane w historii Polski są wypadki powstania krakowskiego, trwającego od 21 lutego do 4 marca 1846 r. Podjęto w tym czasie próbę wzniecenia ogólnokrajowego powstania pod hasłami demokracji. Klęska zrywu spowodowała kres istnienia jego źródła, Wolnego Miasta Krakowa.

Powiat siedlecki również poniósł stratę w tym powstaniu. Pantaleon Potocki, właściciel majątku Cisie (w obecnej gminie Kotuń) na czele oddziału powstańczego uderzył na garnizon rosyjski w Siedlcach. Atak się nie powiódł. Dowódca oddziału został schwytany i powieszony 17 III 1846 r. na rynku przy skrzyżowaniu ulic Sienkiewicza i Świętojańskiej. Mieszkańcy Siedlec ufundowali bohaterowi 3 V 1919 r. krzyż w miejscu egzekucji, który do tej pory stoi obok dworca PKS.

W następnych latach odżywały wśród Polaków dążenia niepodległościowe, manifestacje i organizowanie konspiracji. Duchowieństwo diecezji Janowskiej czyli Podlaskiej na zjeździe 13 XI 1862 r. w Kłoczewie przyjęło program stronnictwa Czerwonych i złożyło przysięgę na wierność Komitetowi Centralnemu. Duchowi przywódcy reprezentujący także nasz powiat, stanęli po stronie ugrupowania radykalnego, widzącego szansę odzyskania niepodległości w walce.

Władze powstańcze 1863 r. pozostały przy podziale administracyjnym sprzed 1845 r. Na obszar ówczesnego województwa podlaskiego składały się powiaty: siedlecki, węgrowski, sokołowski, łosicki, bialski, międzyrzecki, włodawski, radzyński, łukowski i garwoliński.

Powiat siedlecki zajmował strategiczne położenie przy głównej drodze komunikacyjnej, zapewniającej łączność Cesarstwa z Królestwem Polskim. Stanowił ją trakt Warszawa-Brześć.

Powstańcy nie opanowali traktu. Mimo to łączność telegraficzna i komunikacja zostały poważnie zakłócone. Na obszarze województwa dużo walk i potyczek oddziałów powstańczych z wojskami rosyjskimi odbyło się w pobliżu tej strategicznej drogi bitej.

[av_gallery ids=’3846′ style=’thumbnails’ preview_size=’portfolio’ crop_big_preview_thumbnail=’avia-gallery-big-crop-thumb’ thumb_size=’portfolio’ columns=’5′ imagelink=’lightbox’ lazyload=’avia_lazyload’ av_uid=’av-4w5lr1′]

Powstaniec styczniowy Mateusz Czarnocki z Czarnot.

Głównym ośrodkiem administracyjnym województwa podlaskiego i jednocześnie największym miastem były Siedlce, liczące w 1861 r. 7628 mieszkańców. Mieściło się w nim gimnazjum i księgarnia, oraz jedyna w województwie drukarnia. Na terenie ówczesnego powiatu siedleckiego działała w Elżbietowie największa cukrownia, uruchomiona w 1846 r. Zatrudniała około 250 pracowników. Ludność powiatu zajmowała się głównie rolnictwem i pracowała w zakładach przetwórczych na bazie rolnictwa.

Przed manifestacjami patriotycznymi 1861 r. władze rosyjskie rozmieściły większość wojsk wzdłuż traktu warszawsko-brzeskiego. W Siedlcach głównie pododdziały artylerii. Mieszkańcy tego miasta brali szczególnie masowy udział w manifestacjach patriotycznych w województwie.

W 1862 r. przygotowania do powstania były już poważnie zaawansowane. Na naczelnika powiatu siedleckiego został wyznaczony lekarz Jan Matliński „Janko Sokół”. Zaś naczelnikiem okręgu Siedlce mianowano księdza Michała Żółtowskiego z Ulana.

W styczniu 1863 r. Komitet Centralny mianował Walentego Lewandowskiego naczelnikiem wojskowym Podlasia. Do niego należała pełnia władzy wojskowej i cywilnej w województwie. Naczelnikiem powiatu siedleckiego Lewandowski mianował dra Władysława Czarkowskiego, a dotychczasowy naczelnik cywilny Jan Matliński został przydzielony mu do pomocy.

Naczelnicy powiatów według planów władz konspiracyjnych mieli za zadanie opanowania miast powiatowych. Zaplanowany na noc 22/23 stycznia 1863 r. atak na Siedlce w wykonaniu Lewandowskiego nie powiódł się. W powiecie siedleckim doszedł do skutku tylko atak na rosyjskie magazyny w Stoku Lackim. Choć był okupiony stratami.

Z uwagi na strategiczne znaczenie traktu drogowego Warszawa-Terespol oraz dużą aktywność oddziałów powstańczych, dowództwo rosyjskie wydzieliło 27 XI 1863 r. z lubelskiego oddziału wojennego osobny oddział wojenny siedlecki. Jego naczelnikiem został mianowany gen. Maniukin, doświadczony w zwalczaniu powstania na obszarze województwa grodzieńskiego.

Gen. Zachar Maniukin podzielił 2 I 1864 r. wojska oddziału siedleckiego na mniejsze grupy. Jedną z nich kierował płk Brinken, który odpowiadał za likwidację oddziałów powstańczych na obszarze powiatu siedleckiego. Takie same zadania powierzono płk. Prigorowskiemu, odpowiedzialnemu za oczyszczenie terenu z powstańców okręgu węgrowskiego (północna część powiatu siedleckiego). W tym czasie naczelnikiem wojennym powiatu siedleckiego został mianowany kpt. Łagutyński. Oddział siedlecki rozwiązano dopiero na początku kwietnia 1865 r.

Główną siłę uderzeniową w powstaniu styczniowym na Podlasiu stanowiła drobna szlachta. I to ona odczuła po klęsce najpoważniejsze konsekwencje i poniosła największe straty. Większość zesłańców na Syberię stanowiła właśnie szlachta. Ich rodziny pozostałe w zaściankach także ucierpiały. W ramach represji w aktywniejszych wsiach zakwaterowano carskie oddziały, które wymagały utrzymania i wyżywienia. Ponadto żołnierze rosyjscy dopuszczali się nadużyć, grabieży i gwałtów.

[av_gallery ids=’3848,3847′ style=’thumbnails’ preview_size=’portfolio’ crop_big_preview_thumbnail=’avia-gallery-big-crop-thumb’ thumb_size=’portfolio’ columns=’5′ imagelink=’lightbox’ lazyload=’avia_lazyload’ av_uid=’av-2xq0vx’]

Pocisk systemu Minie z pobojowiska pod Węgrowem. Od takich pocisków ginęli powstańcy styczniowi m.in. z Mokobód.

Po upadku powstania niemal połowę miast i miasteczek guberni zamieniono na osady. Nasilił się proces rusyfikacji, m.in. poprzez założenie klasztorów prawosławnych w Wirowie (obecny powiat sokołowski) i Leśnej Podlaskiej (obecnie powiat bialski). W tej sytuacji walka unitów o zachowanie swej wiary, stała się jednocześnie walką o utrzymanie polskości na Podlasiu.

W Siedlcach Rosjanie w przeprowadzonych egzekucjach stracili kilku powstańców w miejscu, w którym upamiętniono ich bohaterstwo w formie pomnika na kopcu ziemnym zwanym „Kolumną Rawicza”.

Tutaj powieszono 21 XI 1863 r. naczelnika (od lipca 1863 r.) cywilnego województwa podlaskiego i 9 III 1863 r. rozstrzelano dowodzącego pierwszą akcją na Podlasiu, Mikołaja Moritza. Na płytach pomnika figurują nazwiska straconych w tym samym roku: Aleksandra Olszewskiego (również 9 marca), Aleksandra Czarneckiego „Bończy” (15 czerwca), Konstantego Micewicza (15 lipca), Władysława Czarkowskiego „Czajki” (29 lipca), Adama Radowickiego (24 sierpnia), Feliksa Obniskiego (5 października) i Ignacego Franciszka Więckowskiego (10 grudnia).